Znaleźć przyjaciół na całe życie Dotrzeć w najdalsze miejsca Łaską z nieba przezwyciężać własne słabości Pokonywać wspólnie tysiące kilometrów Zdobywać wiedzę i mądrość Być najbliższym świadkiem Wielkiej Tajemnicy W adoracji poczuć bicie serca Jezusa Strzelać piękne bramki Wspólnymi siłami dokonać rzeczy niemożliwych

Wielki Tydzień i Święte Triduum Paschalne

XCRB| 14 mar 2008| Komentarze 2 »

Nazwa najważniejszych wydarzeń w roku liturgicznym określonych mianem Triduum Paschalnego nastręcza wielu osobom problemy we właściwym zrozumieniu tego świętego czasu. Określenie Triduum sugeruje, co zresztą jest obecne w powszechnym sposobie rozumienia, iż składa się ono z Wielkiego Czwartku, Wielkiego Piątku i Wielkiej Soboty. Gdy dokładnie przeanalizujemy sposób liczenia czasu w tradycji żydowskiej i chrześcijańskiej okaże się, iż Triduum Paschalne to Wielki Piątek, Wielka Sobota i Wielka Niedziela – Uroczystość Świat Zmartwychwstania Pańskiego.

W obecnej kulturze euroatlantyckiej przyjęło się liczyć dobę od godz. 0:00 do godz. 24:00 dlatego też w powszechnym przekonaniu Triduum Paschalne to czwartek, piątek i sobota.
W kulturze żydowskiej i wschodniej oraz w liturgii Kościoła dobę liczy się od zachodu do zachodu słońca, mając to na uwadze w czwartek po zachodzie słońca mamy już piątek,
w piątek po zachodzie słońca – sobotę, natomiast w sobotę po zachodzie słońca niedzielę. Licząc czas liturgicznie i według tardycji judaistycznej Triduum Paschalne to: Piątek, Sobota
i Niedziela. Taki sposób liczenia czasu ma swoje uzasadnienie w Księdze Rodzaju, w której to przy opisie stworzenia wciąż powtarza się stwierdzenie: „i tak upłynął wieczór i poranek” dzień, pierwszy, drugi i kolejne (zob. Rdz 1,5 nn). Z tej też racji w sobotę wieczorem celebruje się Msze Święte z formularza niedzielnego.

Niedziela Palmowa czyli Męki Pańskiej

Ostatni tydzień Wielkiego Postu rozpoczyna Niedziela Palowa czyli Męki Pańskiej. Podwójna nazwa wiąże się z dwoma zwyczajami połączonymi w jeden obchód liturgiczny. W tym dniu obchodzimy pamiątkę uroczystego wjazdu Jezusa do Jerozolimy oraz wprowadzeni zostajemy w Jego mękę przez czytanie Męki Pańskiej zapisanej według Ewangelistów. Zanim jednak wprowadzono dzisiejszy soposób rozpoczęcia Wielkiego Tygodznia Niedzielą Pamową czyli Męki Pańskiej powstawały różne obchody i zwyczje, które stopniowo przeniknęły do obrzędów liturgicznych. Wielkotygodniowa liturgia z pierwszych wieków rozwijała się w dwu kierunkach – z jednej strony akcentowano wydarzenia z życia Chrystusa (Męka, Śmierć i Zmartwychwstanie), z drugiej zaś – nadawano charakter historyczny, wiążąc wydarzenia z datami.

Wiele cennych informacji dotyczących kształtowanie się Wielkiego Tygodnia, zostało zapisanych, przez żyjącą w IV w po Chr. pątniczkę Egerię, która w swoim pamiętniku z odbywanej w latach 381-384 pielgrzymki do Ziemi Świętej, przekazała opis uroczystości i nabożeństw odbywajacych się w Jerozolimie.

Podobnie jak i dzisiaj Wielki Tydzień rozpoczynał się Niedzielą Palmową Męki Pańskiej.
W pozostawionych przez Egerię zapiskach znajduje się informacje, iż w wigilię Niedzieli Palmowej odbywała się procesja z Betanii do Jerozolimy, do bazyliki Anastasis. Obchody te miały radosny charakter. W procesji uczestniczyło wielu dzieci, śpiewano radosne pieśni.
W czasach późniejszych procesję przyjęły się na Wschodzie. Wprowadzano po woli elementy dramaturgiczne. Niesiono krzyż, biskup, jako reprezentant Chrystusa wjeżdżał do Jerozolimy na osiołku. Prawdopodobnie zdecydowanie później zwyczaj urządzania procesji przyjął się na Zachodzie. Otóż za czasów Leona Wielkiego obchodzono Niedzielę Męki Pańskiej, ale nie było procesji, czytano natomiast uroczyście Pasję według św. Mateusza. Dopiero dokumenty z IX wieku poświadczają, że obchody Niedzieli Palmowej związane były z bardzo uroczystymi procesjami. Procesje zwykle rozpoczynały się poza miastem i podążała do kościoła. Uczniowie i dzieci rozkładali swoje płaszcze, a w chwili śpiewania hymnu Ave Rex noster padali na ziemię. W procesji niesiono Ewangelię lub Najświętszy Sakrament. Ludzie mieli palmy, które błogosławiono. Z IX wieku pochodzi hymn Gloria laus napisany ku czci Chrystusa Króla przez Teodulfa z Orleanu, zachowany w liturgii do dziś. Po dojściu do kościoła odprawiano uroczystą Mszę św. o Męce Pańskiej. Niedziela Palmowa była nie tylko dniem rozpoczęcia obchodów ku czci Męki Pańskiej. W tym dniu rozpoczynał się również okres naprawiania różnych szkód, wyrządzonych innym, okres przebaczenia i pojednania. Nie odbywało się to bez wpływu na życie społeczności lokalnej. I tak na przykład w wielu regionach biskupowi przysługiwało prawo uwolnienia jednego lub kilku więźniów.

W ciągu kolejnych wieków zwyczaje, obrzędy liturgiczne i sposoby obchodów świąt i uroczystości w zależności od miejsca różniły się od siebie. Ujednolicenie liturgii nastąpiło za pontyfikatu św. Pius V, jako owoc Soboru Trydenckiego. Św. Pius V starał się nie stracić nic z bogactwa liturgii, Mszał Piusa V, wprowadzony w całym Kościele, przyczynił się do uporządkowania liturgii mszalnej i przez cztery wieki nieprzerwanie był główną księgą Kościoła. Oczywiście dostosowywano go do potrzeb, wprowadzano nowe święta i rozszerzano liturgię dla konkretnych dni i miejsc, nowe prefacje itd. Pius XII wprowadził pewne uproszczenia liturgii Wigilii Paschalnej (1952) i Wielkiego Tygodnia (1955). Ostatnie typiczne wydanie Mszału Piusa V ukazało się w 1962 roku. Po Soborze Watykańskim II Mszał Piusa V był zabroniony. Dopiero papież Benedykt XVI zezwolił na sprawowanie liturgii według rytu trydenckiego bez specjalnych pozwoleń.

Podział okresu Wielkiego Postu w Mszale Piusa V jest inny niż obecnie. Otóż piąta niedziela Wielkiego Postu nazywa się Dominica de Passione (Niedziela Męki Pańskiej), a szósta – Dominica II Passionis seu in Palmis (Druga Niedziela Męki Pańskiej lub Palmowa). Z obchodów Pierwszej Niedzieli Męki Pańskiej (czyli piątej Postu) zachował się w niektórych kościołach zwyczaj zakrywania krzyży i obrazów. Choć nowy Mszał ten zwyczaj usunął, zostawiono do decyzji poszczególnych Episkopatów sprawa jego zachowania. Praktyka pokazuje, że zrezygnowano prawie wszędzie z zakrywania obrazów, pozostał jeszcze zwyczaj zakrywania krzyży, które mają pozostać zasłonięte aż do końca liturgii Męki Pańskiej w Wielki Piątek (obrazy zaś pozostawały zakryte do początku Wigilii Paschalnej).
Inny też był przebieg samej Niedzieli Palmowej. Po uroczystej procesji z palmami na cześć Chrystusa Króla, z błogosławieństwem palm i odczytaniem Ewangelii, kapłan po przyjściu do ołtarza zmieniał szaty z czerwonych na fioletowe. Miało to wskazywać na rozpoczęcie najważniejszego okresu – Wielkiego Tygodnia.

Wielki Czwartek

Święte Triduum zaczyna się od nieszporów (wieczorem) w Wielki Czwartek i kończy się po komplecie (modlitwa przed snem) Niedzieli Wielkanocnej. W tym krótkim czasie skondensowana jest cała Tajemnica Zbawienia. I choć poranek Wielkiego Czwartku nie wchodzi w okres Triduum, jest to czas liturgicznie bardzo bogaty i o wielkim znaczeniu w życiu Kościoła. Godziny ranne Wielkiego Czwartku poświęcone były pojednaniu grzeszników publicznych. Chodziło o tych, co dopuścili się grzechu, znanego publicznie i zaliczanego do tzw. tria capitalia, czyli trzech największych grzechów: zabójstwo, cudzołóstwo i świętokradztwo lub zaparcie się wiary. Taki człowiek miał pokutę publiczną – był znany społeczności, żył w ekskomunice i jeśli podejmował trudy pokuty odróżniał się swoim ubraniem (mówimy o chodzeniu w worze pokutnym). Był to sygnał dla innych, że człowiek pokutuje za swoje grzechy, była to jednocześnie przestroga. Miało to niezaprzeczalne działanie wychowawcze i przyczyniało się do rozwoju życia moralnego innych członków społeczności. Pojednanie, które dokonywało się w Wielki Czwartek miało bogaty teologicznie charakter, połączone było z licznymi modlitwami i symbolicznymi działaniami, zakończonymi sprawowaniem Mszy św. o pojednanie (Missa pro reconciliatione). Dlatego do dziś w niektórych językach funkcjonuje określenie Wielkiego Czwartku jako indulgentia. Z czasem w liturgię Wielkiego Czwartku włączone inne elementy. Jeden z nich to mandatum (przykazanie) czyli obrzęd umycia nóg. Znany był od bardzo dawna i praktykowany we wspólnotach zakonnych. Za czasów św. Benedykta praktykowano go codziennie w czasie wydawaniu żywności potrzebującym. Około 800 roku w opactwie w Reichenau, napisano specjalny hymn, śpiewany przy codziennym rozdawaniu żywności i umywaniu nóg. Jest to hymn Ubi caritas et amor, który przetrwał do naszych czasów i znalazł miejsce w liturgii. Umycie nóg w Wielki Czwartek pojawia się dopiero około XII wieku.

Mszał Piusa przewidywał mandatum po Mszy św., reforma Piusa XII natomiast umieszcza ten obrzęd po Ewangelii i homilii. Do 1955 roku obrzęd ten był zarezerwowany tylko dla biskupów
i opatów, obecnie zaleca się go w każdej parafii.
Przeniesienie Najświętszego Sakramentu najpierw związane było z przechowywaniem Świętych Postaci w zakrystii. Jednak wraz z rozwojem pobożności eucharystycznej, zaczęto przechowywać Najświętszy Sakrament w kościele, by móc umożliwić wiernym adorację.
W Wielki Czwartek na pamiątkę uwięzienia Chrystusa Pana przenoszono Najświętszy Sakrament do innego tabernakulum, zwanego Ciemnicą. Zwyczaj ten jest dobrze udokumentowany już od XII wieku. Zaś od XIII wieku datuje się zachowany do dziś zwyczaj śpiewania podczas procesji przeniesienia hymnu Pange lingua (Sław języku) św. Tomasza z Akwinu. Obecnie miejsce przechowania Najświętszego Sakramentu nzywa się Ołtarzem Wystawienia lub Kaplicą przechowania podkreślając charekter uwielnbienia za dar Eucharystii. Należy także pamiętać, że za śpiew hymnu „Sław języku tajemnicę” można zyskać w tym dniu odpust zupełny pod zwykłymi warunkami.

Kolejnym zwyczajem, który ma miejsce w Wielki Czwartek jest obnażenie ołtarza (denudatio altaris). Jest to symbol opuszczenia Chrystusa przez najbliższych i rozebrania Go z szat podczas Męki. Po obnażeniu ołtarza zmywano mensę wodą z winem. Ryt ten nawiązywał do wypłynięcia Krwi i Wody z boku Chrystusa. Podczas obnażania ołtarza kapłan odmaiwał psalm.

Wygaszenie wiecznej lampki łączy się z przechowywaniem światła aż do Wigilii Paschalnej. Prawdopodobnie z Galii wywodzi się zwyczaj rozpalania nowego ognia przed bazyliką
i procesjonalne wniesienie go do kościoła.

Od Wielkiego Czwartku aż do Wigilii Paschalnej nie używano dzwonków. Zwyczaj używania zamiast nich kołatek znany jest od czasów karolińskich. Symbolizuje on nie tylko smutek, ale również jest i pewnego rodzaju postem – tak jak zakrywanie obrazów jest „postem oczu”, tak brak gry na instrumentach i używanie kołatek jest „postem uszu”.
Przyjęło się również, by w Wielki Czwartek odbywało się błogosławieństwo olejów. Choć synod z Toledo (400) wyraźnie zaznacza, że oleje można błogosławić w każdym czasie, zwyczaj nakazuje jednak czynić to w Wielki Czwartek. Obecnie oleje błogosławi biskup w czasie Mszy zwanej Olejową (Missa chrismatis). Od reformy Pawła VI (1970) włączono do tej Mszy również odnowienie przyrzeczeń kapłańskich, złożonych w dniu święceń.

Wielki Piątek

Dawniej Wielki Piątek i Wielką Sobotę łączono stosując dla nich określenie biduana. Wiadomo, że w ciągu biduana obowiązywał post ścisły (dotychczas można spotkać osoby pobożne, szczególnie wśród starszych, poszczą w te dni). Post ten jest bardzo dobrze teologicznie uzasadniony – wyraża on smutek podczas nieobecności Oblubieńca. Tak jak inne obchody liturgiczne, tak i te z Wielkiego Piątku przechodziły pewne transformację. Jednak zawsze w tym dniu akcentowano pojmowanie Paschy jako transitus. Najprościej można to wyjaśnić jako przejście paschalne, przejście z jednej rzeczywistości do innej. Temu służy właśnie (jak zwracał uwagę jeszcze Tertulian) ścisły post i przyjęcie Komunii św. w tym dniu. Akcentuje to dwubiegunowość życia Kościoła – z jednej strony życie na ziemskim padole, a z drugiej – życie z Chrystusem.
Mszał Piusa V przeznacza na obchody Wielkiego Piątku liturgię Słowa, ukazanie Krzyża i Komunię celebransa i wiernych. Liturgia Słowa przewiduje czytania z Wj 12, Joz 6, 1-6 i Pasję według św. Jana. Liturgia Słowa kończyła się uroczystymi modlitwami, które odbywały się z zachowaniem następnego porządku: wezwanie do modlitwy (oremus), podanie intencji, przyklęknięcie i modlitwa w ciszy, kolekta celebransa i potwierdzenie wiernych (amen). Dawne dokumenty podkreślają, że przy modlitwie za żydów i za pogan nie należy przyklękać, ma to być nawiązaniem do szydzenia z Chrystusa przed męką. W nowej liturgii zmodyfikowano niektóre modlitwy.
Ukazanie i adoracja Krzyża wywodzi się z Jerozolimy. W VIII wieku w Rzymie już znana była procesja z Lateranu do Świętego Krzyża. Z tego okresu wywodzi się też i zwyczaj zasłaniania krzyża, który został uwzględniony w mszale Piusa V.

Ukazanie krzyża zostało ubogacone też innymi elementami liturgicznymi. Antyfona Crucem Tuam była śpiewana od IX wieku, Trisiagion, wspomniany jeszcze przez Sobór Chalcedoński (451) wszedł do liturgii w V wieku, a improperia prawdopodobnie około VI wieku. Improperia to oskarżenie ludu, który odrzuca Chrystusa. Znamy je jako pieśń Ludu, mój ludu. W dzisiejszej istnieją trzy formy adoracji Krzyża, po jej zakończeniu umieszcza się go na środku ołtarza i klęka się przechodząc przed nim, aż do rozpoczęcia liturgii Wigilii Paschalnej. Należy pamiętać, iż za ucałowanie Krzyża podczas adoracji można zyskać odpust zupełny pod zwykłymi warunkami.
Komunia św. jako element liturgii posiada również swoją historię. I tak w VIII w. w Rzymie komunikowano tylko w kościołach tytularnych. Liturgia papieska nie przewidywała Komunii, zmiana nastąpiła dopiero w XII / XIII wieku. Mała liczba komunikujących w wiekach średnich doprowadziła do ograniczenia Komunii tylko do celebransa. Tak właśnie przewiduje Mszał z 1570 roku. W 1955 roku Pius XII rozszerzył Komunię i na wiernych.
Depositio crucis (sacramenti) jest ostatnim elementem Liturgii Wielkiego Piątku. Świadectwa o urządzaniu grobu Chrystusa są bardzo stare. Zwyczaj prawdopodobnie wywodzi się z Syrii. Od X wieku zwyczaj ten znany jest powszechnie, nie wszędzie jednak umieszczano Hostię.

W Anglii spowijano krzyż w białe płótno i umieszczano go obok ołtarza, gdzie spoczywał do Wielkiej Nocy. Forma depositio, która przyjęła się w Polsce (jak również w Austrii i Bawarii) przewidywała umieszczenie w grobie Hostii konsekrowanej i krzyża. Od roku 1591 (według Agendy Powodowskiego) nie umieszcza się krzyża w grobie, lecz przed grobem, gdzie wierni mogą podejść i ucałować. Obrzędy przy grobie Pańskim w Polsce były wyznaczone w Rytuale Piotrkowskim z 1631 roku.

W Polsce zwłaszcza w czasie zaborów oraz PRL groby Pańskie były okazją do demonstrowania sprzeciwu wobec władz. Dekoracja grobów nawiązywała także do grzechów narodu, a jego nawiedzenie ma charakter pokutny. Szczególną uwagę na to zwracała dawna katecheza – nawiedzenie grobów jest zadośćuczynieniem za grzechy całego narodu, który świadomy win dokonuje pokuty nie tylko za swoje konkretne czyny, ale i pokuty ekspiacyjnej.
Po Vaticanum II liturgia Wielkiego Piątku zawiera prawie wszystkie elementy dawnej.

Z wprowadzonych zmian warto wspomnieć obligatoryjne wprowadzenie koloru czerwonego szat liturgicznych. Dawniej używano purpury czerwonej (jako znak królewskiej purpury) lub purpury czarnej (jest to najdroższa purpura). Zmieniono modlitwę za żydów (Jan XXIII i Paweł VI).
W najnowszej pobożności wynikajacej z kultu jaki odbiera Miłosierdzie Boże, w tym dniu rozpoczyna się nowenna przed Świętem Miłosierdzia Bożego zgodnie z objawieniem jakie miała św. Faustyna Kowalska.

Wielka Sobota

Wielka Sobota jest dniem uwielbienia Chrystusa umęczonego i złożonego w grobie. W tym dniu Kościół nie celebruje mszy. (Wigilia Paschalna odprawiana w sobotni wieczór należy do obchodów Niedzieli Wielkanocnej.) Liturgia godzin sięga do starodawnego oficjum, którego treść koncentruje się na świętym i wielkim szabacie” Syna Bożego, który odnowił dzieło stworzenia. Praktyka duszpasterska niestety nie zawsze włącza wiernych w jutrzni tego dnia. Wierni trwają natomiast na adoracji Najświętszego Sakramentu. W Polsce od wczesnego ranka błogosławi się pokarmy.

Wielka Niedziela – Uroczystość Świąt Zmartwychwstania Pańskiego

Niedziela Wielkanocna jest trzecim dniem Świętego Triduum i jednocześnie pierwszym dniem Pięćdziesiątnicy paschalnej. Początkowo świętowanie kończyło się mszą św. w Wigilii Paschalnej. Później jednak rozszerzono świętowanie na cały dzień Niedzieli. Nawiązywano do ukazania się aniołów przy grobie i wprowadzono drugą mszę w ciągu dnia niedzielnego. W Wigilię Paschalną udzielano chrztu katechumenom, którzy na znak dostąpienia łaski chrztu nosili białe szaty przez cały tydzień, aż do następnej niedzieli, która od tego zwyczaju nazywała się „biała”, dziś Miłosierdzia Bożego.

Depositio crucis z Wielkiego Piątku odpowiadał ryt Wielkiej Niedzieli, zwany elevatio. Przewidziano go na okoliczność wyjęcia Hostii z grobu i ukazania Ją ludowi. Połączony był ze śpiewem „Cum Rex gloriae, Surrexit pastor bonus”, a nade wszystko z najstarszą pieśnią wielkanocną „Chrystus zmartwychwstan jest”. Przewidywał również i procesję do głównego ołtarza. Całość najczęściej kończono uroczystym „Te Deum”. W ten sposób powstała procesja rezurekcyjna.

Zmiany liturgiczne po Vaticanum II przewidują odprawienie procesji rezurekcyjnej po godz. 24 tej w nocy z Wielkiej Soboty na Wielką Niedzielę. W Polsce w przeważajacej większości kościołów pozostał zwyczaj odprawiania procesji rezurekcyjnej w niedzielny poranek, który ma w nasyzm kraju około 200 letnią historię. Wywodzi się z czasów zaborów, gdy nie wolno było odprawiać tej procesji w godzinach nocnych.
Obchody Wielkiej Nocy rozpoczyna Liturgia Wigilii Paschalnej, która jest najważniejszą liturgią roku. Kształtowane w ciągu wieków przybrały bardzo roczysty charakter ukazujący głębie teologiczną misterium chrześcijańskiej Paschy, która dokonała się w Jezusia i od chrztu ma miejsce w życiu każdego wierzącego.

2 odpowiedzi na „“Wielki Tydzień i Święte Triduum Paschalne””

  1. Undeniably believe that that you said. Your favorite justification seemed to be at the web the simplest factor to bear
    in mind of. I say to you, I definitely get annoyed whilst people consider issues
    that they just do not understand about. You controlled to hit
    the nail upon the top and outlined out the entire
    thing with no need side-effects , folks could take a signal.
    Will probably be again to get more. Thank you

  2. Baby Care pisze:

    Nice post. I was checking constantly this blog and I’m
    inspired! Extremely helpful information specifically the ultimate
    phase :) I maintain such information much. I used to be looking for this particular info for
    a long time. Thanks and good luck.